تست خازن با مولتی متر: آموزش تست خازن استارت و خازن کولر گازی

تست خازن با مولتی متر ساده‌ترین و مطمئن‌ترین راه برای فهمیدن سلامت خازن استارت یخچال و خازن دائم کار کولر گازی است. خیلی از کمپرسورهایی که «وزوز» می‌کنند و راه نمی‌افتند یا اورلودشان مدام قطع می‌کند، در واقع فقط یک خازن ضعیف دارند. در این آموزش قدم‌به‌قدم یاد می‌گیرید خازن را ایمن تخلیه کنید، ظرفیت آن را با مولتی‌متر بخوانید، عدد را با برچسب مقایسه کنید و خازن دوبل کولر گازی را درست تست کنید.

خلاصه در یک نگاه

• اول برق را قطع کنید و خازن را با مقاومت (مثلاً ۲۰ کیلواهم، ۵ وات) تخلیه کنید.
• سیم‌ها را از خازن جدا کنید و مولتی‌متر را روی حالت ظرفیت (علامت µF یا ‑||‑) بگذارید.
• پراب‌ها را به دو سر خازن بزنید و عدد را با برچسب مقایسه کنید.
• خازن دائم کار: عدد باید در تلرانس حدود ±۵٪ باشد. خازن استارت: داخل بازه‌ی چاپ‌شده.
• خازن دوبل را دو بار تست کنید: C با HERM و C با FAN.
• خازن باد کرده، نشتی یا اتصال کوتاه را بدون تست هم عوض کنید.

خازن در کمپرسور چه کار می‌کند؟

موتورهای تک‌فاز برای شروع چرخش به یک میدان مغناطیسی چرخان نیاز دارند. خازن با ایجاد اختلاف فاز در سیم‌پیچ کمکی این میدان را می‌سازد. خازن استارت (راه‌انداز) خازنی الکترولیتی با ظرفیت زیاد است که فقط چند ثانیه هنگام روشن شدن در مدار می‌ماند و بعد رله آن را قطع می‌کند. خازن دائم کار خازنی پلی‌پروپیلن است که در تمام مدت کار موتور در مدار است؛ در کولر گازی معمولاً از نوع دوبل (سه‌سر) است و هم کمپرسور و هم فن را تغذیه می‌کند. تفاوت کامل این دو را در مقاله‌ی تفاوت خازن استارت و خازن دائم کار توضیح داده‌ایم و شمای مدار را در سیم‌کشی و مدار راه‌اندازی کمپرسور یخچال می‌بینید.

علائم خرابی خازن پیش از تست

• کمپرسور یا موتور صدای وزوز می‌دهد ولی نمی‌چرخد و پس از چند ثانیه اورلود قطع می‌کند.
• فن کولر گازی کند می‌چرخد یا با یک تلنگر راه می‌افتد.
• موتور بیش از حد داغ می‌شود و جریان مصرفی بالا رفته است.
• بدنه‌ی خازن باد کرده، ترک خورده، سرش بالا آمده یا روغن نشت کرده است.

این علائم فقط نشانه‌اند؛ گاهی مشکل از رله یا خود کمپرسور است. برای همین قبل از تعویض، خازن را تست کنید. اگر بعد از تست خازن سالم بود، سراغ عیب‌یابی رله استارت یخچال یا تست کمپرسور کولر گازی با اهم‌متر بروید.

ابزار لازم برای تست خازن

• مولتی‌متر دیجیتال با حالت اندازه‌گیری ظرفیت (Capacitance) که تا چند صد میکروفاراد را بخواند
• مقاومت حدود ۲۰ کیلواهم و ۵ وات با دو سیم سوسماری برای تخلیه
• دستکش عایق و پیچ‌گوشتی دسته‌عایق برای باز کردن جعبه‌ی برق
• در صورت تمایل: آمپرمتر انبری برای تست زیر بار

آموزش گام‌به‌گام تست خازن با مولتی متر

گام ۱: قطع برق و تخلیه‌ی خازن

دوشاخه را بکشید یا فیوز را قطع کنید. خازن حتی بعد از قطع برق می‌تواند ولتاژ خطرناک نگه دارد. دو سر مقاومت را چند ثانیه به دو ترمینال خازن وصل کنید تا تخلیه شود؛ اتصال کوتاه کردن با پیچ‌گوشتی جرقه می‌زند و هم به ترمینال و هم به شما آسیب می‌رساند. بعد با حالت ولتاژ AC/DC مولتی‌متر مطمئن شوید ولتاژی باقی نمانده است.

گام ۲: جدا کردن سیم‌ها و خواندن برچسب

سیم‌ها را از ترمینال‌ها جدا کنید (از جای هر سیم عکس بگیرید). روی برچسب، ظرفیت نامی (µF یا MFD)، تلرانس (مثلاً ±۵٪) یا بازه‌ی ظرفیت (مثلاً 108-130µF) و ولتاژ کار را پیدا کنید.

گام ۳: اندازه‌گیری ظرفیت

سلکتور مولتی‌متر را روی حالت ظرفیت بگذارید. پراب قرمز و مشکی را به دو ترمینال خازن بزنید (خازن موتور قطب ندارد) و چند ثانیه صبر کنید تا عدد ثابت شود. خازن‌های بزرگ‌تر زمان بیشتری برای خواندن لازم دارند.

گام ۴: مقایسه با برچسب و تصمیم‌گیری

اگر عدد خوانده‌شده داخل بازه‌ی مجاز باشد، خازن از نظر ظرفیت سالم است. اگر کمتر باشد خازن ضعیف شده؛ اگر مولتی‌متر صفر یا OL نشان دهد خازن قطع است؛ و اگر در حالت بوق (Continuity) صدای ممتد بدهد خازن اتصال کوتاه است.

تست خازن دوبل کولر گازی

خازن دوبل سه ترمینال دارد: C (مشترک)، HERM (کمپرسور) و FAN (فن). یک بار بین C و HERM اندازه بگیرید و عدد را با ظرفیت بزرگ (مثلاً ۴۰) مقایسه کنید؛ بار دوم بین C و FAN با ظرفیت کوچک (مثلاً ۵). اگر فقط یکی از دو بخش ضعیف باشد هم باید کل خازن عوض شود. نمونه‌ی این خازن‌ها را در خازن دائم کار کولر گازی ببینید، مثل خازن دوبل کولر گازی 40+5 میکروفاراد Energy+ مدل CBB65 (450 ولت).

تست زیر بار با آمپرمتر انبری (روش حرفه‌ای)

تکنسین‌ها گاهی خازن دائم کار را در حال کار تست می‌کنند: جریان سیم خازن را با آمپرمتر انبری و ولتاژ دو سر خازن را با ولت‌متر می‌خوانند. ظرفیت از رابطه‌ی C = I ÷ (2πfV) به دست می‌آید که برای برق ۵۰ هرتز ایران ساده می‌شود به: ظرفیت (µF) ≈ ۳۱۸۳ × جریان (آمپر) ÷ ولتاژ (ولت). این روش فقط برای افراد آموزش‌دیده است، چون با برق زنده کار می‌کنید.

نکات ایمنی

• هرگز با برق وصل ترمینال‌های خازن را لمس نکنید و قبل از تست حتماً تخلیه کنید.
• خازن باد کرده یا نشتی را شارژ و تست نکنید؛ مستقیم تعویض کنید.
• خازن جایگزین باید هم‌ظرفیت و با ولتاژ برابر یا بیشتر باشد.
• خازن استارت را هرگز به جای خازن دائم کار نبندید.

خرید خازن سالم از سرمایش

اگر تست نشان داد خازن ضعیف است، خازن هم‌ظرفیت را از دسته‌ی خازن استارت یا خازن کولر گازی انتخاب کنید. چند نمونه از خازن‌های موجود:

خازن استارت JKD مدل CD60B 108-130 میکروفاراد (330 ولت)خازن استارت 120 میکروفاراد جنسون JENSON (275/320 ولت)خازن دوبل کولر گازی 40+5 میکروفاراد Energy+ مدل CBB65 (450 ولت)خازن استارت 80 میکروفاراد ایگل EAGLE (275 ولت)

سؤالات متداول

آیا می‌توان خازن را بدون مولتی‌متر تست کرد؟

روش‌هایی مثل «لامپ سری» یا «جرقه زدن» دقیق نیستند و ایمن هم نیستند. فقط با مولتی‌متر دارای حالت ظرفیت یا روش آمپرمتر انبری می‌توان فهمید ظرفیت خازن چقدر افت کرده است؛ ظاهر سالم خازن هم دلیل سلامت آن نیست.

خازن چند درصد کمتر از عدد برچسب باشد خراب است؟

خازن دائم کار معمولاً تلرانس ±۵ یا ±۶ درصد دارد؛ اگر عدد اندازه‌گیری‌شده بیرون از این بازه باشد باید عوض شود. برای خازن استارت، محدوده‌ی روی برچسب (مثلاً ۱۰۸ تا ۱۳۰ میکروفاراد) ملاک است.

چرا خازن نو هم گاهی عدد کمی کمتر از برچسب نشان می‌دهد؟

دقت مولتی‌متر، دمای خازن و تلرانس ساخت روی عدد اثر دارد. اگر اختلاف داخل بازه‌ی تلرانس باشد، خازن سالم است.

خازن کولر گازی هر چند وقت یک بار باید تست شود؟

بهتر است در سرویس سالانه‌ی کولر، پیش از فصل گرما، ظرفیت خازن اندازه‌گیری شود؛ به‌ویژه اگر کمپرسور دیر راه می‌افتد یا فن کند می‌چرخد.

برای مشاوره‌ی انتخاب خازن، استعلام قیمت و خرید با شماره‌های ۰۵۱-۳۸۵۸۱۰۰۰ و ۰۵۱-۳۸۵۸۳۰۰۰ یا واتس‌اپ ۰۹۱۵۱۱۹۱۷۰۴ با کارشناسان سرمایش تماس بگیرید؛ ارسال به سراسر ایران.

منابع: Motor capacitor – Wikipedia؛ Multimeter – Wikipedia؛ برچسب و مشخصات خازن‌های موجود در فروشگاه سرمایش.

مهندس حسین موسوی‌نیا

نویسنده و محقق صنعت تبرید و سرمایش. مقالات تخصصی سرمایش درباره کمپرسور، قطعات برودتی، عیب‌یابی و تعمیر سیستم‌های سرمایشی را می‌نویسد تا انتخاب و نگهداری تجهیزات برای تکنسین‌ها و کاربران ساده‌تر شود.